Havalandırma Bacası ve Şaft Sistemleri

Günlük dilde üçü birbirinin yerine kullanılıyor, fakat farklı parçaları anlatıyorlar. Şaft, binanın içinde katlar boyunca yükselen dikey boşluktur; tesisat, kanal ya da doğrudan hava bu boşluktan geçer. Havalandırma bacası, kirli havayı taşıyan hattın kendisidir; şaftın içindeki bir kanal olabilir ya da şaftın kendisi bu işi görebilir. Çatı bacası ise hattın çatı üstündeki bölümü ve çıkışıdır.

Duman bacasıyla karıştırılmaması gerekir. Duman bacası yanma ürünlerini, havalandırma bacası oda havasını taşır. İkisi aynı hatta birleştirildiğinde kazanın ya da şöminenin çekişi bozulur ve atık gaz daire içine dönebilir.

Mutfak egzozu da ayrı tutulur. Yağlı buhar taşıdığı için ne banyo şaftına ne de duman bacasına bağlanır; kendi kanalı, kendi fanı ve kendi çatı çıkışı olur. Restoran ve otel mutfaklarında bu hat için endüstriyel mutfak havalandırması sayfasındaki ilkeler geçerlidir.

Doğal havalandırmada hava, iç ve dış sıcaklık farkıyla ve rüzgârın çatıda yarattığı emişle hareket eder; fan yoktur. Kışın iyi çalışır, yazın sıcaklık farkı azaldığında zayıflar. Mekanik sistemde ise çatıda ya da şaft tepesinde bir fan havayı sürekli çeker.

• Doğal çekiş: elektrik tüketmez, bakımı azdır; performansı mevsime ve rüzgâra bağlıdır.
• Mekanik çekiş: akış sabittir, ters akış daha az görülür; fanın bakımı ve enerjisi gerekir.
• Destekli çekiş: rüzgârla dönen başlık ya da düşük devirli fan, doğal çekişi güçlendirir.

İzmir’in uzun ve sıcak yazında yalnızca doğal çekişe dayanan şaftların zayıflaması beklenen bir durumdur. Çok katlı binalarda şaft tepesine düşük devirli bir fan eklemek, sorunu çoğu zaman duvara dokunmadan çözer.

Fan seçiminde en çok gözden kaçan konu sestir. Şaft tepesindeki fanın titreşimi şaft boyunca dairelere iletilebilir. Düşük devirli fan, titreşim takozu ve esnek bağlantı parçası bu yüzden seçimin parçasıdır; gece en üst katta duyulan ses, kurulumun başarısını gösteren ölçütlerden biridir.

Banyo, WC ve çamaşır odası gibi nemli bölümlere ıslak hacim adı verilir. Bu hacimlerin havası dışarı atılmalı, diğer odalara yayılmamalıdır. Sağlıklı bir kurguda şunlar bulunur:

• Her ıslak hacimde tavana yakın bir emiş menfezi.
• Menfez arkasında ters akışı engelleyen tek yönlü damper.
• Kapı altında ya da kapı üzerinde temiz havanın girebileceği bir aralık.
• Ortak şaftta katlar arası geri akışa karşı fan ya da damper çözümü.
• Şaftın ısıtılmayan bölümlerinde yoğuşmaya karşı yalıtım.

Penceresiz banyolarda aspiratör çalışsa bile şaft tıkalıysa nem gitmez; aspiratör havayı yalnızca şafta iter. Bu yüzden şikâyet geldiğinde önce şaftı duman testiyle kontrol ediyoruz. Yalıtım gereken bölümler için kanal izolasyonu sayfasına bakabilirsiniz.

Otel oda banyolarında aynı şafta çok sayıda menfez bağlanır ve odaların doluluğu gün içinde değişir. Bu hatlarda şaft tepesine sürekli çalışan bir fan ve her menfeze ayar damperi koyup, fana en yakın ve en uzak odadaki akışı dengeliyoruz. Dengelenmeyen bir hatta fana yakın odalar fazla, uzak odalar az havalandırılır.

Kapalı otoparkta araç egzozunda karbonmonoksit ve azot oksitler bulunur. Bu gazların bir kısmı havadan hafif, bir kısmı ağır olduğu için emiş ağızları hem tavana hem zemine yakın konumlandırılır. Atılan havanın yerine temiz hava girmelidir; giriş rampası ya da ayrı bir taze hava şaftı bu işi görür.

Egzoz şaftının çatı çıkışı pencerelerden, balkonlardan ve taze hava alış ağızlarından uzak tutulmalıdır; aksi halde atılan egzoz binanın başka bir noktasından yeniden içeri girer. Fan kapasitesi otoparkın hacmine, araç sayısına ve yangın anında duman tahliyesi istenip istenmediğine göre belirlenir. Duman tahliyesi istenen sistemlerde fanın ve kanalın yüksek sıcaklığa dayanıklı seçilmesi gerekir.

Mevcut otoparklarda sık görülen bir durum, fanın çalışması ama şaftın bir noktada daralmış olmasıdır. Sonradan geçirilen tesisat, kapatılmış bir menfez ya da çatıda üstü örtülmüş bir çıkış, fanın gücünü boşa harcatır. Fan değiştirmeyi düşünmeden önce şaftın tamamını kontrol etmek gerekir.

Rüzgâr çatının üzerinden geçerken bazı bölgelerde basınç, bazı bölgelerde emiş yaratır. Mahyanın rüzgâr alan tarafında basınç artar; burada kalan bir çıkış, rüzgârın şafta geri basmasına yol açar. Yandaki yüksek bir bina, asansör kulesi ya da su deposu da benzer bir rüzgâr gölgesi oluşturur. Çıkış tipleri şöyle ayrılır:

• Sabit şapka: yağmuru keser; rüzgâr yönü sabit ve çevresinde engel olmayan çatılar için.
• H tipi çıkış: rüzgâr hangi yönden gelirse gelsin ağızlardan biri emiş tarafında kalır.
• Döner başlık: rüzgârla dönerek çıkışı rüzgâra arkasını verecek biçimde konumlar.
• Çatı fanı: rüzgârdan bağımsız, sabit çekiş sağlar.

Yanlış seçilen şapka çıkışı daraltır ve çekişi düşürür. Deniz kenarındaki ve tepe üstündeki binalarda rüzgâr sert ve değişken olduğu için H tipi çıkış ya da fan daha güvenilir sonuç verir.

• Banyo ve mutfak çıkışlarını aynı şafta bağlamak.
• Çatı katı, depo ya da teras yapılırken şaft tepesini kapatmak.
• Çatı çıkışını mahyanın altında bırakmak.
• Menfez arkasında damper olmaması ve katlar arası koku geçişi.
• Otopark egzozunu konut pencerelerine yakın bir noktadan atmak.
• Soğuk çatı arasından yalıtımsız kanal geçirmek; yoğuşma ve damlama.

Eski binalarda bunların birkaçı bir arada bulunur. Çözüm çoğu zaman şaft temizliği, çıkışın yükseltilmesi ve fan eklenmesinin birlikte uygulanmasıyla gelir.

Yeni projelerde bu hataların önüne geçmenin yolu, şaft kesitini ve çatı çıkışını mimari proje aşamasında netleştirmektir. Bina bittikten sonra yapılan düzeltme, projedeki birkaç çizgiden her zaman daha pahalıya gelir.

• Sakinlerden ya da işletmeden şikâyetin katını, saatini ve türünü toplamak.
• Şafta duman verip akış yönünü izlemek; tıkanma ve ters akış noktasını bulmak.
• Menfezlerde hava hızını ölçmek.
• Şaftı temizlemek, gerekiyorsa içine kanal geçirmek.
• Çatı çıkışını yükseltmek, uygun şapka ya da fan takmak.
• Her katta akışı yeniden ölçüp sonucu yönetimle paylaşmak.

Bu sıra, duvar kırmadan ve daireleri boşaltmadan yapılabilecek işlerle başlar. Şaftın kesiti yetersizse ve içine kanal sığmıyorsa cephe boyunca yeni bir hat gerekir; bu durumda baca montajı ve havalandırma kanalı montajı seçeneklerini birlikte değerlendiriyoruz.

Çalışma sırasında sakinlerin düzenini bozmamak için şaft ağızlarına mümkün olduğunca çatıdan ve ortak alanlardan ulaşıyoruz. Daire içinde çalışmak gerekiyorsa randevulu ve kısa ziyaretler planlıyoruz.

Konut şaftlarında yılda bir kontrol çoğu zaman yeterlidir; çatı fanı varsa kayışı, rulmanı ve titreşimi de bu kontrolde bakılır. Otopark egzoz fanları daha yoğun çalıştığı için yılda iki kontrol öneriyoruz. Kuş yuvası, yaprak ve inşaat artığı şaft tepesini tıkayan en yaygın sebeplerdir; çatı tamiratından ya da yalıtım işinden sonra mutlaka bakılmalıdır.

Mutfak egzozu ayrı bir konudur; yağ taşıdığı için temizlik aralığı çok daha kısadır. Bu konuyu yağlı kanal temizliği sayfasında ayrıca anlatıyoruz. Çatı fanı olan binalarda fanın yıllık bakımını şaft kontrolüyle aynı güne almak, çatıya bir kez çıkarak iki işi bitirmenizi sağlar.

• Kat sayısı ve şaftın toplam yüksekliği
• Şaftın temizlenmesinin mi, içine kanal geçirilmesinin mi gerektiği
• Çatı fanı ihtiyacı ve kapasitesi
• Şapka ya da başlık tipi
• Menfez, damper ve ızgara sayısı
• Çatıya ve şaft ağızlarına erişim, iskele ihtiyacı

Duman testi ve ölçümden önce kesin rakam vermek, sorunun yerini bilmeden çözümü fiyatlamak olur. Keşifte sorunun kaynağını gösteriyor, ardından teklif hazırlıyoruz.

İzmir’de Karşıyaka ve Bayraklı’nın yüksek konut bloklarında banyo şaftı ve katlar arası koku geçişi, Buca ve Narlıdere’nin eski apartmanlarında kapanmış şaft tepeleri, Menemen’deki depo ve üretim binalarında ise personel alanlarının havalandırması öne çıkan konular arasında.

Ege kıyısında Muğla’da Bodrum ve Marmaris otellerinin oda banyoları, Aydın’da Kuşadası’ndaki apart otellerin şaftları, Balıkesir’de Ayvalık ve Edremit’teki yazlık siteler, Manisa’da ise yeni konut projelerinin otopark havalandırması gündeme gelen işlerdir. Bu bölgelere mobil teknik ekiple gidiyor, keşif ve uygulama tarihini birlikte planlıyoruz. Ayrıntılar için hizmet bölgeleri sayfasına bakabilirsiniz.